Amazon nehir yunusu (Inia geoffrensis) ya da diğer adlarıyla Boto, Pembe nehir yunusu Amazon Nehri ve Orinoco Nehri sistemlerinde bulunan bir tatlısu nehir yunusudur. Nehir yunuslarının en büyüğü olan bu tür, aynı yaşam alanı içinde bulunan ancak gerçek bir nehir yunusu türü olmayan Tucuxi (Sotalia fluviatilis) ile karıştırılmamalıdır.
Adları ve sınıflandırması
IUCN bu yunus türüne verilen diğer adları şöyle sıralar:
- Amazon yunusu
- Boto Vermelho
- Boto Cor-de-Rosa
- Bouto
- Bufeo
- Inia
- Pembe yunus
- Pembe tatlısu yunusu
- Pembe porpoise
- Tonina
İlk örnek 1817 yılında Henri Marie Ducrotay de Blainville tarafından tanımlanmıştır.
Rice'ın 1998 sınıflamasında Inia cinsinde tek tür olarak I. geoffrensis listelenir ve üç alttür tanımlanır:
- Inia geoffrensis geoffrensis - Amazon havzası popülasyonu (Bolivya'da Teotonio Rapids yukarısındaki Madeira Nehri akaçlama alanı dışında)
- Inia geoffrensis boliviensis - Madeira Nehri akaçlama alanı içindeki Amazon havzası popülasyonu
- Inia geoffrensis humboldtiana - Orinoco havzası popülasyonu
Bazı eski sınıflandırmalarda boliviensis popülasyonu ayrı bir tür olarak sınıflanmıştır.
Görünüşü ve beslenmesi
Amazon nehir yunusunun rengi akılda kalıcı parlak pembe renkten hoş olmayan bir kahverengiye, gri, mavi-gri renkten krem beyaz renge kadar değişiklik gösterebilir. Yetişkin bireyler tipik olarak 2,5 metre boyunda ve 150 kg ağırlığında olur. Gövde boyutlarına göre yan yüzgeçleri büyüktür ve arkaya doğru kıvrılır. Amazon nehir yunusunun sırt yüzgeci yoktur ancak sırtındaki çıkıntı evrimsel olarak geçmişte bir sırt yüzgeci bulunduğunu gösterir.
Oldukça belirgin, ince ve uzun bir ağzı ve hem alt hem üst çenede 25-35 çift dişi vardır. Ön dişler kanca şeklinde iken arka dişler sivri uçlu ama daha düzdür. Öndeki dişler avı yakalamaya arkadakiler de ezmeye yarar. Amazon nehir yunusları genellikle nehir tabanından beslenir ve tercih ettikleri avlar yengeç ve küçük balıklardır. Bazen küçük kaplumbağaları da yedikleri olur.
Davranışı
Bu tür yunuslar nadiren ikiden fazla birarda görülür ancak yirmiye kadar yunusun bir arada görüldüğü de olmuştur. Diğer yunuslar gibi Amazon nehir yunusunun boyun omurları bir arada kaynamadığı için başları daha geniş bir hareket alanına sahiptir. Gözleri küçük olmasına rağmen oldukça iyi görebilirler, ancak dışarı çıkık yanakları nedeniyle aşağıyı çok iyi göremezler. Ancak sırtüstü yüzerek bunu aşarlar.
Neden pembe?
Amazon pembe nehir yunusları pembe renkleriyle ünlü olsalar da, bu şekilde doğmazlar. Yunuslar aslında gri doğarlar ve yaşlandıkça yavaş yavaş pembeleşirler. Erkek yunuslar, dişilerden çok daha pembe renktedir; bu renklenmenin, sert oyunlar veya fetihler için yapılan kavgalar sonucu oluşan yara dokusunun bir ürünü olduğu düşünülmektedir. Bununla birlikte, nihai renkleri davranışlarına, kılcal damar yerleşimlerine, beslenmelerine ve güneş ışığına maruz kalmalarına bağlı olarak değişebilir; daha parlak pembeler dişilerin daha fazla dikkatini çeker. Bu nehir yunusları, çoğunlukla gri ve bazı pembe lekelerden, tamamen flamingo pembesine kadar değişen işaretlere sahip olabilirler.
İlginç bir bilgi: Yunuslar heyecanlandıklarında, tıpkı insanlarda olduğu gibi daha parlak pembe bir renge bürünebilirler!
Zekâ ve iletişim
Amazon pembe nehir yunusu, beş tatlı su türü arasında en büyük ve en zeki olanıdır. Yetişkin bir yunus 2,7 metreye kadar uzayabilir, 181 kilograma kadar ağırlığa ulaşabilir ve 30 yıla kadar yaşayabilir. Beslenmeleri, özellikle yağmurlu mevsimde, dişli balinalar arasında en çeşitli olanıdır ve piranalar da dahil olmak üzere 53'ten fazla türü içerir. Ayrıca, insanlardan %40 daha fazla beyin kapasitesine sahip, alışılmadık derecede büyük beyinleri vardır!
Utangaç yaratıklar olarak bilinmelerine rağmen, insanlara karşı büyüleyici bir ilgi duyarlar, yerel çocuklarla merakla oynarlar ve agresif davranış sergilemezler. Ayrıca, karanlık nehir dünyalarının üç boyutlu bir ekogramını oluşturmak için yüksek frekanslı sonar tıklamaları kullanarak iletişim kurarlar.
Kaç boto var?
Amazon'da kaç tane "boto" (pembe nehir yunusu) olduğu bir muamma; Uluslararası Doğa Koruma Birliği (IUCN) onları "veri yetersizliği" kategorisinde listeliyor. Bu durumun bir nedeni, yunusların gruplar halinde toplanmalarıyla tanınmalarına rağmen, pembe nehir yunuslarının genellikle tek başına veya 2-4 bireyden oluşan küçük gruplar halinde, genellikle anne ve yavrularıyla birlikte görülmesidir. Sayımlarındaki zorluklardan biri, nehir sularının genellikle çamurla bulanık olmasıdır. Bir diğeri ise kendilerini göstermek için özel bir çaba sarf etmemeleri, genellikle sadece başlarının uçlarını sudan çıkarmalarıdır. Su altında çok zaman geçirirler ve utangaç ve yakalanması zor davranışları, efsanevi niteliklerine katkıda bulunur.